Regra estasionamentu foun la sufisiente atu rezolve engarrafamentu iha Dili

Regra estasionamentu foun la sufisiente atu rezolve engarrafamentu iha Dili post thumbnail image

Artigu ida ne’e responde ba proposta foun husi Diresaun Nasionál Territóriu no Transporte kona-ba regulamentu estasionamentu (para karreta no motor) iha estrada arteriál prinsipál iha kapitál Dili, komesa husi rotunda Prezidente Nicolau Lobato to’o ponte BJ Habibie iha Bidau. Bazeia ba regra foun ne’e, estasionamentu iha estrada boot ne’e sei limita ba minutu 5. Kualker ema sira ne’ebé la kumpre regra sei hetan multa até $45, tuir Artigu 4 Kódigu Estrada nian. Regra ne’e ho objetivu atu prevene karreta sira para iha estrada ninin sira ba períodu naruk, tanba konsidera hanesan fatór prinsipál ne’ebé provoka engarrafamentu tráfiku iha estrada arteriál prinsipál iha kapitál.

Iha tinan 2023 liu ba Fundasaun Mahein (FM) hakerek kona-ba tópiku jestaun tráfegu (traffic management), iha ne’ebé ami halo advokasia kona-ba polítika no mudansa sira ne’ebé ami konsidera nesesáriu atu hadi’a seguransa rodoviária no fasilita movimentu ema no sasán sira iha sidade. Momentu ne’ebá ami nota katak Dili nia problema engarrafamentu (macet) sai aat liu tan durante ne’e tanba povu nia rendimentu sa’e no bele asesu ba karreta sira ho folin menus. Maibé, situasaun mos afeita husi fatór adisionál balun, inklui: ema la tuir regra estrada nian; falta polisiamentu iha estrada; prátika kondusaun ne’ebé la seguru no agresivu, inklui karreta polísia no karreta estadu nian; prosesu atu hetan lisensiamentu (SIM) ne’ebé fraku; no infraestrutura ne’ebé la adekuadu, inklui kruzamentu sira ne’ebé dezeña la diak no falta ponte-ain sira ka pasajen sira iha okos atu permite ema atu atravesa estrada sira ho seguru. Kestaun sira ne’e kria ambiente ne’ebé perigu tebes ba seguransa públika. no mos afeita ba kreximentu ekonómiku tanba limita movimentu ema no sasán iha sidade.

FM suporta medida governu nian ho objetivu atu resolve problema sériu ne’e, maibé ami fiar katak polítika foun ne’e dezeña sala no sei la atinje rezultadu másimu, tanba razaun oi-oin:

  • Tuir regra foun, karreta sira bele para “to’o minutu 5” iha fatin estasionamentu ne’ebé dezignadu iha estrada ninin. Maibé, iha razaun lejítimu oi-oin karreta sira tenke para liu minutu lima, hanesan kompras ka han iha restaurante. Na’in ba negósiu sira lokaliza iha estrada boot mós sei hetan afetadu negativu.
  • Zona iha ne’ebé regra foun ne’e sei vigora hahú hosi rotunda aeroportu to’o ponte BJ Habibie iha Bidau, área ida ne’ebé luan teb-tebes. Oinsá maka PNTL sei aplika regra minutu 5 nian ho konsistente iha área boot ida ne’e? Tránzitu nia rekursu limitadu, tanba ne’e FM haree la realistiku atu aplika regra ida ne’e ho konsistente.
  • FM la komprende governu nia lójiku ne’ebé konsidera estasionamentu liu minutu lima kontribui ba engarrafamentu, maibé estasionamentu menus husi minutu lima la kontribui ba engarrafamentu. Tuir FM nia observasaun, bainhira karreta sira para iha fatin estasionamentu ne’ebé aloka ona, ne’e ladun kontribui ba engarrafamentu. Bainhira karreta para ilegál (la’os iha fatin estasionamentu sira), klaru ne’e kontribui ba engarrafamentu. Ida ne’e signifika katak MANEIRA estasionamentu mak provoka liu engarrafamentu, duké TEMPU hira estasionamentu nian.
  • La klaru medida adisional saida maka Governu sei implementa atu asegura regra foun nia sustentabilidade ba oin. Rekursu saida maka aloka ona atu asegura katak regra sei aplika ho konsistente ba tempu naruk? Dezde independénsia, governu lansa polítika no programa barak, depois implementasaun la konsistente, to’o ikus polítika abandonadu. Ezemplu boot ida maka PNTL nia operasaun semi-regular hodi foti motor ho modifikasaun ilegal. Operasaun sira ne’e la konsistente no la atinje susesu másimu, tanba ne’e motor ne’ebé modifika ilegal kontinua eziste iha sidade tomak. Aat liu tan, ofisiál polísia balun no sira nia oan-mane sira maka na’in ba karreta ilegal sira ne’e.
  • Bainhira governu kria programa sira ne’ebé ho konseitu la forte no implementa la konsistente, ida ne’e hafraku estadu nia lejitimidade tanba ema la fiar ona estadu nia vontade ka kapasidade atu implementa ninia polítika rasik ho konsistente. Ida ne’e enkoraja públiku atu ignora deit regra no regulamentu sira, no kontribui ba kondisaun iha sidade kapitál ne’ebé sabraut no dezorganizadu.

Husi FM nia perspetiva, engarrafamentu iha estrada boot Dili la’ós kauza husi kareta para iha estrada ninin liu minutu lima. Situasaun atuál kauza husi fatór oioin hanesan:

  • Prátika para karreta no motor ne’ebé la matenek, hanesan “estasionamentu duplu” (double parking) ne’ebé taka dalan
  • Falta implementasaun ba regra estasionamentu ne’ebé eziste ona
  • Kruzamentu sira ho dezeñu ne’ebé la adekuadu, liuliu sistema “u-turn”, sekuénsia semáforu ne’ebé la efisiente, no estrada sorin sira ne’ebé kiik liu
  •  Prátika kondusaun ne’ebé ladi’ak, liuliu lori karreta ho agresivu, falta uza indikadór (lampu sen), no troka linha beibeik, inklui karreta boot sira hanesan kamiaun no autokarru sira
  • Mikrolet sira para arbiru de’it, inklui para iha dalan klaran duké iha estrada ninin
  • Falta ponte ka pasajen atu permite ema la’o ain sira atravesa estrada ho seguru
    Tanba regra estasionamentu foun la responde ho sériu ba kestaun sira ne’e, FM fiar katak regra foun sei ladun fó impaktu boot ba engarrafamentu iha kapitál. Aleinde ne’e, FM hare’e polítika ne’e hanesan kontinuasaun “hanoin tempu badak” (short-term thinking) no fallansu atu halo polítika bazeia ba estudu ka análize klean.

FM fó hanoin ba polítika na’in sira katak kestaun jestaun tráfegu no prátika lori karreta-motor ne’ebé perigozu ne’e kompleksu tebes; tanba ne’e governu presiza dezeña polítika ho aspeitu oi-oin no aplika ho konsistente atu bele rezolve lolos kestaun ida-ne’e.
FM repete rekomendasaun sira ne’ebé ami hato’o ona iha ami nia artigu anterior, ne’ebé ami fiar katak sei ajuda atu rezolve kestaun ne’e ho komprensivu no sustentável:

  1. Tenke hadia totál prosesu atu hetan karta kondusaun. Prosesu atuál atu hetan karta kondusaun (SIM) la rigorozu no fasil atu manipula. Fasil los atu bele lori karreta ka motór sein karta kondusaun. Ida ne’e sujere katak presiza hare’e didi’ak prosesu lisensamentu. Governu bele implementa meius hanesan obriga ema hotu tuir kursu lori karreta no motór antes hetan karta kondusaun. Presiza kria ajénsia ka kompañia ofisiál ida atu fornese kursu refere. Polísia tenke implementa regra karta kondusaun ho rigorozu atu nune’e obriga ema hotu tuir prosesu. Se la’e ema barak sei kontinua ignora. Ikus liu, presiza kria mekanizmu atu prevene funsionáriu públiku simu osan depois fó karta kondusaun ba ema.
  2. Implementa kampaña públika atu promove seguransa estrada no koñesimentu públiku kona-ba regra estrada sira. Governu, liu-liu Ministériu Transportasaun no Komunikasaun (MTK) bele halo kampaña informasaun públiku ho regular atu promove seguransa iha estrada no hanorin ema kona-ba regra estrada no prosesu atu hetan karta kondusaun.
  3. Kria planu Jestaun tráfiku ba kapitál Dili. MTK bele halo peskiza kona-ba oinsá bele redúz macet no hadia seguransa estrada iha kapitál. Se presiza, bele kria autoridade ida ba jestaun tráfiku iha MTK nia okos hodi dezenvolve no implementa planu ne’e. FM hare’e ladun realístiku atu rezolve problema tráfiku hotu dala ida. Tanba ne’e, ami sujere MTK bele halo projetu pilotu no hili zona tráfeku ida – hanesan dalan bo’ot Comoro – atu sai “estrada modelu”. Depois bele kria planu kompreensívu ba hadia seguransa no movimentu karreta no motór iha zona ne’e. Karik projetu susesu, bele uza iha fatin seluk. Planu kompreensívu ne’e bele inklui element hansean: asegura fatin no monitorizasaun parkiran ne’ebé sufisiente; hari’i ponte ka dalan iha rai okos iha area xave sira; kria mekanizmu ida hodi hadia prosesu manutensaun estrada; hadia fatin la’o ho a’in; troka lampu merah sira hotu ba modelu foun ne’ebé bele kontrola movimentu karreta efetívu liu tan; no hadia dezeñu estrada iha sidade hanesan kria dalan espesiál ba fila liman lo’os no semáfou filtru (filter traffic lights) iha kruzamentu importante sira.
  4. Kria tan fatin para karreta no motór no prevene ema para arbiru. Governu presiza kria tan fatin parkiran iha zona importante sira hanesan BNCTL iha Mandarain, Praia dos Coqueiros no Igreja Motael. Governu bele foti rai mamuk ka espasu ne’ebé ladun utilizadu. Tránzitu mos tenke prevene ema para arbiru tuir sira nia hakarak no kria macet, no sira ne’ebé viola regra parkir nian tenke hetan multa. Ida ne’e bele fasilita movimentu no mos kria reseita ba estadu.
  5. Investe ba transportasaun públiku ho kualidade a’as. Atu troka microlet sira Governu bele sosa bis modernu kria fatin para (bus stops) no forma kondutór profisional. Karik sistema tranporte públiu seguru, komfortável no folin baratu, ema barak liu sei uza, no ida ne’e bele redús númeru transporte privadu no hamenus Planu Mestre Setór Transportasaun husi tinan 2018 antesipa liña bis sei mosu iha Dili laran iha tinan 2023, no fasilita no infraestrutura barak tan. FM espera katak Governu sei hare’e fila fali ba planu ida ne’e.
  6. Haforsa regulasaun kona-ba taxi, microlet no transportasaun públiku sira seluk. Ema sei kontinua depende ba sistema transportasaun atuál. Estudu ida husi tinan 2016 hatudu katak seidauk iha regulasaun ruma atu kontrola microlet. Nune’e mos, maske Dekretu-Ministerial 05/2010 regula taxi, implementasaun regulasaun ne’e fraku tebes no taxi barak viola hela regra ne’e. Entaun Governu presiza hare’e no haforsa liu tan regulasaun sira ne’e hodi hadia seguransa no efisénsia. Regra sira tenke asegura ema nia seguransa fízika liu husi formasaun kondutór to’o nível profisional, obriga halo manutensaun regular, no prevene ema sein lisensa lori taxi ka microlet.
  7. Investe atu haforsa kapasidade Tránzitu nian. Tránzitu sira presiza tan rekursu no treinamentu atu hala’o misaun kontrola movimentu kareta no motór ho efetívu. Tanba ne’e, FM sujere Governu bele avalia Tránzitu hodi identifika frakeza no nesesidade, depois implementa meius atu bele hadia koñesimentu kona-ba regra estrada, promove profisionalizmu, no motiva membru sira atu implementa regras.

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Related Post